પોષ મહિનાની અમાવાસ્યાને મૌની અમાવસ્યા કહેવામાં આવે છે. પુરાણોમાં પણ આ તિથિએ મૌન વ્રત રાખવાની પરંપરા છે. આ દિવસ અખૂટ પુણ્ય આપનારો માનવામાં આવે છે. શાસ્ત્રો અનુસાર આ દિવસે પ્રયાગરાજ અથવા કોઈપણ તીર્થમાં સ્નાન અને દાન કરવાથી મળેલ પુણ્ય ક્યારેય સમાપ્ત થતું નથી.
હવે જાણીએ આ અમાવસ્યા શા માટે ખાસ છે, આ દિવસે શું કરવું અને શું ન કરવું, આ દિવસ વિશે શાસ્ત્રોમાં શું કહેવામાં આવ્યું છે.
મૌન વ્રત અને મનુની ઉત્પત્તિને કારણે તેને મૌની અમાવસ્યા કહેવામાં આવી.
આ દિવસે વ્યક્તિએ મૌન રહેવું જોઈએ. ‘મુનિ’ શબ્દની ઉત્પત્તિ ‘મુનિ’ શબ્દ પરથી થઈ છે, તેથી મૌન રહીને આ વ્રત રાખવાથી ‘મુનિ’નો દરજ્જો મળે છે. આ દિવસે, વ્યક્તિએ મૌન રહેવું જોઈએ અને પ્રયાગ સંગમ અથવા કોઈપણ પવિત્ર નદીમાં સ્નાન કરવું જોઈએ. આ તિથિ માટે એવું પણ માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે બ્રહ્માજીએ સ્વયંભુવ મનુની રચના કરીને સૃષ્ટિની રચનાનું કાર્ય શરૂ કર્યું હતું, તેથી તેને મૌની અમાવસ્યા પણ કહેવામાં આવે છે.
મૌની અમાવસ્યા માટે પુરાણોમાં શું લખ્યું છે?
પદ્મ પુરાણ અનુસાર, અમાવાસ્યાના દિવસે સૂર્યોદય પહેલા પૂર્વજોને તલ અને પાણીથી તર્પણ કરવાથી સ્વર્ગમાં શાશ્વત સુખ મળે છે. આ દિવસે તલની ગાય બનાવી તેનું દાન કરવાથી સાત જન્મોના પાપ નાશ પામે છે. આ દિવસે બ્રાહ્મણ ભોજન કે જરૂરિયાતમંદોને ભોજન કરાવવાથી પણ સ્વર્ગનું સુખ પ્રાપ્ત થાય છે. અનાજ અને વસ્ત્રોનું દાન કરવાથી લક્ષ્મી પ્રસન્ન થાય છે.
સ્કંદ પુરાણ અનુસાર આ દિવસે તીર્થયાત્રા, સ્નાન અને દાન કરવાથી અખૂટ પુણ્ય મળે છે. તે જ સમયે, મહાભારત કહે છે કે મૌની અમાવસ્યા પર પ્રયાગરાજના સંગમમાં સ્નાન કરવાથી કરોડો તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી જેટલું પુણ્ય મળે છે.
શા માટે આ દિવસે મૌન વ્રત રાખવામાં આવે છે?
એવું માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરવા અને પૂર્વજોને પ્રસાદ ચઢાવવા કરતાં મૌન રાખવું અને પૂજા કરવી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે, જે અનેક ગણું પુણ્ય આપે છે.
ખાસ કરીને જ્યારે મૌનનો અભ્યાસ મનને નિયંત્રિત કરવા માટે હોય છે, ત્યારે તે કરવાથી વાણીની શક્તિ પણ વધે છે. પંડિતો કહે છે કે જે લોકોને આખો દિવસ મૌન રહેવું મુશ્કેલ લાગતું હોય તેઓ દોઢ કલાક પણ મૌન ઉપવાસ કરે તો તેમના વિકારોનો નાશ થાય છે અને તેમને નવી ઉર્જા મળે છે. તેથી વ્યક્તિએ થોડો સમય મૌન રહેવું જોઈએ. મૌન રહેવાથી આપણા મન અને વાણીમાં ઉર્જાનો સંચય થાય છે. આ દિવસે અપશબ્દોનો ઉપયોગ ન કરો. માનસિક રીતે શાંતિથી ભગવાનનો જાપ કરવાથી અનેક ગણું વધારે પરિણામ મળે છે.
શ્રાદ્ધ કરવાની અને પીપળના ઝાડને જળ અર્પણ કરવાની રીત
પુરીના જ્યોતિષી ડૉ.ગણેશ મિશ્રા અનુસાર, અમાવસ્યા તિથિના સ્વામી પિતૃઓ માનવામાં આવે છે, તેથી માઘ મહિનાની મૌની અમાવસ્યા પર પિતૃઓની શાંતિ માટે તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાની પરંપરા છે. જે પિતૃ દોષમાંથી રાહત અપાવે છે.
આ દિવસે પીપળના ઝાડને જળ અર્પણ કરવું જોઈએ. પીપળના ઝાડને ચઢાવવામાં આવતું જળ માત્ર દેવતાઓ અને પિતૃઓને જ અર્પણ કરવામાં આવે છે. તેનું કારણ એ છે કે પીપળમાં ભગવાન વિષ્ણુ અને પિતૃદેવનો વાસ છે. આ દિવસે પીપળનું વૃક્ષ લગાવવું શુભ માનવામાં આવે છે. પીપળના વૃક્ષની પૂજા કરવાથી અનેકગણું ફળ મળે છે.
